Ocena prawna wybranych unormowań prawa polskiego pod kątem prawidłowości implementacji dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego

Przedstawiamy prawną analizę implementacji do prawa polskiego Ramowej Dyrektywy Wodnej. Wnioski są przygnębiające. Lektura długa, ale warta poświęcenia uwagi i czasu.

Ocena prawna wybranych unormowań prawa polskiego pod kątem prawidłowości implementacji dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej, w świetle ochrony wód podczas poszukiwania i rozpoznawania złóż gazu ziemnego zlokalizowanego w skałach łupkowych (tzw. gazu łupkowego).

Podstawy prawne:

1)    ustawa z dnia 18 lipca 2001 r. – Prawo wodne (tj. Dz. U. z 2015 r. poz. 469), dalej jako „p.w.”;

2)    ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. – Prawo ochrony środowiska (Dz. U. 2013,
poz. 1232 ze zm.), dalej jako „p.o.ś.”;

3)    ustawa z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tj. Dz. U. z 2015 r. poz. 139), dalej jako „ustawa zaopatrzeniowa”;

4)    rozporządzenie Ministra Gospodarki w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących prowadzenie ruchu zakładów górniczych wydobywających kopaliny otworami wiertniczymi z dnia 25 kwietnia 2014 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 812), dalej jako „rozporządzenie”;

5)    rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko (Dz. U. Nr 213, poz. 1397, ze zm.);

6)    Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326/49);

7)    dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Dz.U. L 327 z 22.12.2000, s.1), dalej jako „RDW”, „dyrektywa wodna” lub „dyrektywa”.

Analiza prawna:

1. Cele RDW

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej  stanowi instrument skoordynowanej i zintegrowanej polityki wodnej w Unii Europejskiej, zapobiegający zanieczyszczeniom wód i ustanawiający ramy prawne ochrony hydrologii w Państwach Członkowskich. Zgodnie z art. 191 ust. 1 i 2 (dawny art. 174 TWE) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE C 326/49) – polityka Unii
w dziedzinie środowiska przyczynia się do osiągania następujących celów: zachowania, ochrony i poprawy jakości środowiska, ochrony zdrowia ludzkiego, ostrożnego i racjonalnego wykorzystywania zasobów naturalnych, promowania na płaszczyźnie międzynarodowej środków zmierzających do rozwiązywania regionalnych lub światowych problemów
w dziedzinie środowiska, w szczególności zwalczania zmian klimatu. Nadto, polityka Unii
w dziedzinie środowiska stawia sobie za cel wysoki poziom ochrony, z uwzględnieniem różnorodności sytuacji w różnych regionach Unii. Opiera się na zasadzie ostrożności oraz na zasadach działania zapobiegawczego, naprawiania szkody w pierwszym rzędzie u źródła
i na zasadzie „zanieczyszczający płaci”. Dyrektywa wodna w swoich motywach
(nr 11 i 12) nawiązuje do przytoczonej regulacji Traktatowej i stanowi jedną
z fundamentalnych podstaw realizowania celów Wspólnoty w obszarze ochrony środowiska.

Co więcej, ze względu na fakt, iż polityka wodna w Unii Europejskiej wymaga przejrzystych, efektywnych i spójnych ram legislacyjnych – Wspólnota powinna określić wspólne zasady oraz ogólne ramy dla działań. To właśnie RDW powinna stanowić takie ramy i koordynować oraz integrować i, w dłuższej perspektywie, dalej rozwijać ogólne zasady i struktury dla ochrony i zrównoważonego korzystania z wody na terenie Wspólnoty zgodnie z zasadą pomocniczości (motyw nr 18). Komentowana dyrektywa ma na celu utrzymanie i poprawę środowiska wodnego we Wspólnocie. Cel ten jest szczególnie związany z jakością danych wód. Kontrola ich ilości jest elementem pomocniczym
w stosunku do zapewnienia dobrej jakości wód, dlatego powinny być również ustanowione pomiary ilości wód, służące zapewnieniu ich dobrej jakości. Stan ilościowy danej części wód podziemnych może mieć wpływ na jakość ekologiczną wód powierzchniowych
i ekosystemów lądowych związanych z tą częścią wód podziemnych. Co więcej, dyrektywa powinna przyczynić się do stopniowej redukcji emisji substancji niebezpiecznych do wód (motyw nr 19, 20 i 22). Nie można pominąć, iż Państwa Członkowskie powinny dążyć do osiągnięcia celu, jakim jest co najmniej dobry stan wód, poprzez określenie i wdrożenie koniecznych działań w ramach zintegrowanych programów działań, uwzględniając istniejące wspólnotowe wymogi. Dodatkowo, w stosunku do wymogów dobrego stanu dla wód podziemnych jakakolwiek tendencja znacznego i trwałego wzrostu stężenia jakiegokolwiek zanieczyszczenia powinna zostać zidentyfikowana i odwrócona (motyw nr 26). Jako cel ostateczny dyrektywy określono – osiągnięcie wyeliminowania priorytetowych substancji niebezpiecznych i przyczynienie się do osiągnięcia stężeń w środowisku morskim bliskich wartościom tła dla substancji naturalnie występujących (motyw nr 27). Przytoczone motywy dostrzegane są przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, również jako podstawa wydawanych orzeczeń (por. Wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 30 listopada 2006 r. C-32/05, Legalis nr 157045 oraz Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 11 września 2012 r. C-43/10, Legalis nr 528231).

Jak trafnie wskazał J. Rotko: tematyka celów wynikających z dyrektywy, które stanowią akty wtórnego prawa unijnego, ma znaczną doniosłość praktyczną i teoretyczną. Dodatkowo, wspierając się na poglądzie C. Mika[1], Autor zauważył, iż – realizacja celów (rezultatów) dyrektywy oznacza urzeczywistnienie wszystkich jej merytorycznych przepisów, które zawierają się w kontekście celu ogólnego. Przy czym, wskazanie celu dyrektywy ma znaczenie fundamentalne – stąd, przemawia to za przypisaniem mu normatywnego charakteru[2].  Co więcej, cel w rozumieniu najszerszym (mający znaczenie dla ujęcia specyfiki dyrektywy) to oczekiwany rezultat, który winien zaistnieć w następstwie transpozycji wszystkich przepisów dyrektywy. Cel taki związany jest ze wszystkimi materialnymi przepisami analizowanego aktu prawa pochodnego, gdyż nie występują – w tej materii – przepisy bezcelowe[3].

Cele dyrektywy zostały określone w sposób kompleksowy w art. 1 RDW. Zgodnie
z przepisami przywołanej jednostki redakcyjnej tekstu prawnego – celem dyrektywy jest ustalenie ram dla ochrony śródlądowych wód powierzchniowych, wód przejściowych, wód przybrzeżnych oraz wód podziemnych, które: zapobiegają dalszemu pogarszaniu
oraz chronią i poprawiają stan ekosystemów wodnych oraz, w odniesieniu do ich potrzeb wodnych, ekosystemów lądowych i terenów podmokłych bezpośrednio uzależnionych od ekosystemów wodnych;  promują zrównoważone korzystanie z wód oparte na długoterminowej ochronie dostępnych zasobów wodnych;  dążą do zwiększonej ochrony
i poprawy środowiska wodnego między innymi poprzez szczególne środki dla stopniowej redukcji zrzutów, emisji i strat substancji priorytetowych oraz zaprzestania lub stopniowego wyeliminowania zrzutów, emisji i strat priorytetowych substancji niebezpiecznych; zapewniają stopniową redukcję zanieczyszczenia wód podziemnych i zapobiegają ich dalszemu zanieczyszczaniu, oraz przyczyniają się do zmniejszenia skutków powodzi i susz,  a przez to przyczyniają się m.in. do:

– zapewnienia odpowiedniego zaopatrzenia w dobrej jakości wodę powierzchniową
i podziemną, które jest niezbędne dla zrównoważonego, i sprawiedliwego korzystania z wód,

– znacznej redukcji zanieczyszczenia wód podziemnych.

W art. 4 ust.1 lit. b) RDW określono cele środowiskowe dla wód podziemnych. Zgodnie z tą regulacją, co do zasady:

1)    Państwa Członkowskie wdrażają działania konieczne, aby zapobiec lub ograniczyć dopływ zanieczyszczeń do wód podziemnych i zapobiec pogarszaniu się stanu wszystkich części wód podziemnych;

2)    Państwa Członkowskie chronią, poprawiają i przywracają wszystkie części wód podziemnych, zapewniają równowagę między poborami a zasilaniem wód podziemnych, w celu osiągnięcia dobrego stanu wód podziemnych najpóźniej
w ciągu 15 lat od dnia wejścia w życie dyrektywy
;

3)    Państwa Członkowskie wdrażają środki konieczne, aby odwrócić każdą znaczącą
i ciągłą tendencję wzrostu stężenia każdego zanieczyszczenia wynikającego
z wpływu działalności człowieka w celu stopniowej redukcji zanieczyszczenia wód podziemnych.

Z uwagi na powyższe, należy stwierdzić, iż regulacja RDW zorientowana jest na problematykę jakości wód[4]. Jak zauważył P. Pawlaczyk – „W zasadzie, celem środowiskowym dla podstawowej jednostki planistycznej wód powierzchniowych –
tzw. jednolitej części wód – jest osiągnięcie tzw. dobrego stanu wód, co wymaga osiągnięcia tzw. dobrego lub bardzo dobrego stanu ekologicznego i dobrego stanu chemicznego[5]”.  Natomiast w odniesieniu do wód podziemnych osiągnięcie dobrego stanu ilościowego i chemicznego.

Realizacja celów RDW odbywa się etapowo. Jak stwierdzili M. Maciejewski
i T. Walczykiewicz – podstawowy cel RDW, tj. dobry stan wód, we wszystkich wodach powierzchniowych śródlądowych, przejściowych, przybrzeżnych oraz wodach podziemnych, miał zostać zrealizowany do 2015 roku. W kolejnych kilkunastu latach ma nastąpić osiągnięcie dobrego stanu wód, tam gdzie warunki naturalne, techniczne i ekonomiczne, czynią to niemożliwym w pierwszym etapie. Dodatkowo, Autorzy zaznaczyli, iż cele, jakie stawia RDW wynikają z zasad zrównoważonego rozwoju, a komentowany akt unijnego prawa pochodnego – wyznacza podstawowe kierunki rozwoju zintegrowanej europejskiej polityki wodnej[6].

Reasumując, należy podzielić zapatrywanie wyrażone w literaturze, że cel dyrektywy nastawiony jest w głównej mierze na ochronę wód pod względem jakościowym, ponieważ aktywność obejmująca zabezpieczenie wody przed zanieczyszczeniami, czy poprawianie stanu wód – przyczyniają się do realizowania tej właśnie ochrony. Przy tym, słusznie zaznaczono, iż cel RDW został oznaczony w sposób niezwykle kazuistyczny (zamiarem prawodawcy wspólnotowego było wskazanie jak największej gamy działań prowadzących do kompleksowej ochrony jakościowej zasobów hydrologicznych; dodatkowo, posłużenie się zwrotami nieostrymi i nieenumeratywnym katalogiem przesłanek – powoduje maksymalnie szeroką możliwość interpretacji zapisów komentowanego aktu)[7].

A limine, należy stwierdzić, iż generalnie RDW nie zawiera norm, które mają charakter konkretny i roszczeniowy. Wynika to z istoty tego aktu prawa pochodnego, którego celem jest harmonizowanie ustawodawstw Państw Członkowskich w zakresie dążenia do osiągnięcia rezultatu określonego i założonego w dyrektywie. Jak wskazała K. Przygoda: „Dyrektywa częściej pozostawia państwom członkowskim swobodę w uregulowaniu gospodarowania i ochrony zasobów wodnych, niż wprowadza rozwiązania, które obligatoryjnie podlegają transpozycji do ustawodawstw krajowych. Jednakże implementacja dyrektywy musi być zgodna z podstawowymi założeniami aktu i wypełniać jego cele[8]”.

2. Wpływ działalności polegającej na poszukiwaniu i wydobywaniu gazu łupkowego na środowisko naturalne (w szczególności wody podziemne)

Analizując wpływ działalności polegającej na poszukiwaniu i wydobywaniu gazu łupkowego na wody gruntowe i podziemne – nie sposób pominąć tez ekspertyzy Dyrekcji Generalnej ds. Polityki Wewnętrznej Unii Europejskiej (Departament Tematyczny A: Polityka Gospodarcza i Naukowa), pt. „Wpływ wydobycia gazu łupkowego i ropy łupkowej na środowisko naturalne i zdrowie ludzi”,  zgodnie z którą, do najważniejszych ustaleń i wątpliwości w zakresie wpływu tego rodzaju działalności na środowisko naturalne, należą:

–          „zanieczyszczenie wód gruntowych z powodu niekontrolowanych przepływów gazu lub płynów spowodowanych wytryskami lub wyciekami, przeciekanie płynu szczelinującego i niekontrolowane odprowadzanie zużytej wody;

–          skład płynu szczelinującego, który zawiera niebezpieczne substancje, a płyny poodwiertowe dodatkowo zawierają metale ciężkie i materiały promieniotwórcze ze złóż;

–          doświadczenia Stanów Zjednoczonych pokazujące, że dochodzi do wielu wypadków, które mogą być szkodliwe dla środowiska naturalnego i zdrowia ludzi;

–          naruszenie wymogów prawnych odnotowane w przypadku około 1–2% wszystkich zezwoleń na odwierty[9]”.

W komentarzu, dotyczącym zanieczyszczenia wody, uwzględniając doświadczenia
w Ameryce Północnej, zwrócono uwagę, iż „możliwe zanieczyszczenia wody mogą powodować:

1) wycieki mułu wiertniczego, płynu poodwiertowego i solanki z odpadów lub zbiorników powodujące zanieczyszczenie i zasolenie wody;

2) przecieki lub wypadki przy działaniach naziemnych, np. nieszczelne rurociągi lub stawy
z płynami lub zużytą wodą, nieprofesjonalna obsługa lub stary sprzęt;

3) przecieki będące skutkiem niewłaściwego cementowania odwiertów;

4) przecieki przez struktury geologiczne, przez naturalne albo sztuczne szczeliny lub ścieżki. W rzeczywistości najwięcej zastrzeżeń co do szczelinowania hydraulicznego wynika
z możliwości zanieczyszczenia wód gruntowych. Zasadniczo oprócz wycieków i wypadków uwagę skupia się na przenikaniu płynów szczelinujących lub metanu z głębszych struktur[10]”.

Analizując możliwość przeniesienia tych zagrożeń na warunki europejskie, zauważono, iż: „większość wypadków i przypadków przeniknięcia do wód gruntowych wydaje się być spowodowana nieprawidłową obsługą, czego można uniknąć. (…) Podstawowy problem nie polega na nieodpowiednich regulacjach, lecz na ich egzekwowaniu za pomocą odpowiedniego nadzoru. Trzeba zapewnić nie tylko dostępność najlepszych praktyk, lecz także ich powszechne stosowanie. Ponadto pozostaje pewne ryzyko, że niewykryte ścieżki (np. stare porzucone, lecz niezarejestrowane odwierty o nieprawidłowym cementowaniu, nieprzewidywalne zagrożenia spowodowane trzęsieniami ziemi itd.) umożliwiają przenikanie metanu lub chemikaliów do wód gruntowych[11]”.

3. Strefy i obszary ochronne

Celom społecznym dyrektywy wodnej, a konkretnie jednemu z nich[12] w postaci dostarczania ludności wody do spożycia dobrej jakości, został poświęcony artykuł 7 RDW (mowa o nim również w motywie 24 i 37 preambuły). W pierwszej kolejności przewidziano wyznaczenie na obszarze dorzecza części wód o odpowiedniej wydajności wykorzystywanych do poboru wody przeznaczonej do spożycia, aktualnie oraz w przyszłości, oraz monitorowania tych wód. Po wtóre tak wyznaczone wody muszą spełniać cele środowiskowe w rozumieniu art. 4 RDW a także pozyskana z nich woda będzie, po uzdatnieniu, spełniać wymagania określone w dyrektywie 80/778/WE zmienionej dyrektywą 98/83/WE. Co więcej, dyrektywa wodna nakłada w art. 7 ust. 3 na państwa obowiązek zapewnienia koniecznej ochrony części wód wyznaczonych w celu uniknięcia pogorszenia ich jakości, dla zredukowania poziomu uzdatniania wymaganego przy produkcji wody do spożycia. Państwa Członkowskie mogą ustalić strefy ochronne dla tych części wód. RDW nie ustala więc wprawdzie obowiązku ustanowienia stref ochronnych, lecz zobowiązuje do podjęcia takich środków, które zapewnią niepogorszenie jakości wód przeznaczonych do spożycia. Dodatkowo środki niezbędne do realizacji wymagań opisanych w art. 7 RDW zostały zaliczone do tzw. „środków podstawowych”, będących obligatoryjną częścią programu wodno-środowiskowego (art. 11 ust. 3 lit. d RDW). Opisany cel oraz działania, które powinny być podjęte dla jego realizacji są potwierdzeniem aksjologii dyrektywy stawiającej człowieka i jego potrzeby w zakresie spożycia wody, w centrum uwagi[13].

Zarówno cel jak i środek w postaci możliwości ustanawiania stref oraz obszarów ochronnych został do prawa polskiego implementowany za pośrednictwem przepisów ustawy prawo wodne. W szczególności w art. 49b ust. 1 p.w. uznano, że celem ochrony jednolitych części wód (zarówno podziemnych jak i powierzchniowych), przeznaczonych do poboru wody na potrzeby zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia
oraz zaopatrzenia zakładów wymagających wody wysokiej jakości, jest zapobieganie pogorszeniu jakości tych jednolitych części wód w taki sposób, aby w szczególności zminimalizować potrzebę ich uzdatniania. Jednolite części wód przeznaczone na potrzeby zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia muszą spełniać określone cele środowiskowe, które zostały wskazane w prawie wodnym[14], ale również wymagania wynikające z ustawy zaopatrzeniowej.

Natomiast szeroko pojętej ochronie jakościowej wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi służy przewidziana w art. 51 p.w. możliwość tworzenia stref i obszarów ochronnych. Zgodnie z powołanym przepisem, w celu zapewnienia odpowiedniej jakości wody ujmowanej do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia
oraz zaopatrzenia zakładów wymagających wody wysokiej jakości, a także ze względu na ochronę zasobów wodnych, mogą być ustanawiane – strefy ochronne ujęć wody oraz obszary ochronne zbiorników wód śródlądowych (dalej także jako strefy ochronne i obszary ochronne).

Zgodnie z art. 52 ust. 1 p.w. strefą ochronną jest obszar, na którym obowiązują zakazy, nakazy i ograniczenia w zakresie użytkowania gruntów oraz korzystania z wody, przy czym dzieli się go na teren ochrony bezpośredniej i pośredniej. Z kolei artykuł 53  p.w. zawiera wyliczenie zakazów, nakazów i ograniczeń dla terenu ochrony bezpośredniej strefy ochronnej ujęcia wody skierowane do właściciela lub użytkownika gruntu na tym terenie
oraz właściciela ujęcia wody. Zakazy dla terenu ochrony bezpośredniej strefy ochronnej ujęcia wody określono w ust. 1 oraz w ust. 3. Pierwszy to zakaz na terenie ochrony bezpośredniej ujęć wód podziemnych oraz powierzchniowych użytkowania gruntów do celów niezwiązanych z eksploatacją ujęcia wody. Oznacza to, że na tym terenie dopuszczalne jest jedynie użytkowanie gruntów do celów związanych z eksploatacją ujęcia wody. Drugi to zakaz wstępu osób nieupoważnionych na ogrodzony i oznakowany teren ochrony bezpośredniej. Z koli szczegółowe nakazy (dotyczące odprowadzania wód opadowych, ścieków, zagospodarowania zielenią i ograniczeń w poruszaniu się osób) postępowania
w odniesieniu do terenu ochrony wyliczono w ust. 2 art. 53 p.w.

Na terenach ochrony pośredniej może być zabronione lub ograniczone wykonywanie robót oraz innych czynności powodujących zmniejszenie przydatności ujmowanej wody
lub wydajności ujęcia, a w szczególności  – wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi, lokalizowanie zakładów przemysłowych oraz ferm chowu lub hodowli zwierząt, lokalizowanie magazynów produktów ropopochodnych oraz innych substancji, a także rurociągów do ich transportu (art. 54 ust. 1 p.w.). Z kolei w odniesieniu do ujęcia wody podziemnej może być zabronione lub ograniczone na przykład wydobywanie kopalin (art. 54 ust. 2 p.w.).

Strefę ochronną ustanawia, w drodze aktu prawa miejscowego, dyrektor regionalnego zarządu gospodarki wodnej, na wniosek i koszt właściciela ujęcia wody, wskazując zakazy, nakazy, ograniczenia oraz obszary, na których one obowiązują. Wyjątek stanowi teren ochrony bezpośredniej ustanawiany, na wniosek i koszt właściciela ujęcia wody, w drodze decyzji organu właściwego do wydania pozwolenia wodnoprawnego;

Z kolei obszary ochronne zbiorników wód śródlądowych to „środek prawny
o charakterze prewencyjno-ochronnym wyrażający się w postaci możliwości wprowadzania zakazów, które mają zapobiec trwałemu zniszczeniu wód”[15]. Są to więc obszary, na których obowiązują zakazy, nakazy oraz ograniczenia w zakresie użytkowania gruntów
lub korzystania z wody w celu ochrony zasobów tych wód przed degradacją (art. 59 ust. 1 p.w.). Na tych obszarach można zabronić wznoszenia obiektów budowlanych
oraz wykonywania robót lub innych czynności, które mogą spowodować trwałe zanieczyszczenie gruntów lub wód, a w szczególności lokalizowania inwestycji zaliczonych do przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko. Ustanowienie obszaru ochronnego następuje w drodze aktu prawa miejscowego wydawanego przez dyrektor regionalnego zarządu gospodarki wodnej.  Postępowanie to jednak w odróżnieniu od postępowania dotyczącego strefy ochronnej prowadzone jest z urzędu przez dyrektora regionalnego zarządu gospodarki wodnej oraz na koszt Skarbu Państwa. Ja wynika z powyższego bez wydania aktu powszechnie obowiązującego (w tym wypadku rozporządzenia) nie można mówić o istnieniu strefy bądź obszaru ochronnego.

Ze względu na zidentyfikowane na wstępie zagrożenia wiążące się działalnością polegającą na poszukiwaniu i wydobywaniu złóż gazu łupkowego, w szczególności zagrożenia zanieczyszczeniem wód podziemnych oraz na częste położenie „koncesji łupkowych” na zbiornikach wód podziemnych należy rozważyć, czy jedna z powyższych form ochrony mogłaby w tym przypadku zostać utworzona. Nie budzi wątpliwości, że występujące zbiorniki wód podziemnych nie są ujęciem wody (obiekt służący do ujmowania wód powierzchniowych oraz podziemnych będący rodzajem urządzenia wodnego w rozumieniu art. 9 pkt. 19 lit. d p.w.), tym samym kluczowym będzie zbadanie, czy dla obszaru tych zbiorników mógłby zostać utworzony obszar ochronny zbiorników wód śródlądowych.

Wskazana powyżej w art. 59 ust. 1 p.w. definicja obszaru ochronnego zbiorników wód śródlądowych nie przedstawia wartości poznawczej, zasadnym jest więc rozważenie, czy
w polskim systemie prawnym obowiązują inne regulacje, które posługują się tym pojęciem.
Z definicji wód zawartej w art. 5 p.w. wynika, że dzielą się one na wody powierzchniowe
i podziemne. Zaś wody, z wyjątkiem wód morza terytorialnego i morskich wód wewnętrznych, są wodami śródlądowymi.  Już z przywołanych przepisów można wyciągnąć wniosek, iż wody śródlądowe dzielą się na wody powierzchniowe i podziemne. Dalej przepisy definiuję pojęcie śródlądowych wód powierzchniowych wymieniając wśród nich m.in. naturalne zbiorniki wód, nie zawierają jednak odpowiedniej definicji podziemnych wód śródlądowych. W słowniczku ustawy prawo wodne znajdujemy natomiast definicje legalne jednolitych części wód podziemnych (art. 9 ust. 1 pkt. 4b p.w.), przez które rozumie się określoną objętość wód podziemnych występującą w obrębie warstwy wodonośnej
lub zespołu warstw wodonośnych oraz jednolitych części wód powierzchniowych (art. 9
ust. 1 4c p.w.) jako oddzielnego i znaczącego elementu wód powierzchniowych, taki jak:

a) jezioro lub inny naturalny zbiornik wodny,

b) sztuczny zbiornik wodny,

c) struga, strumień, potok, rzeka, kanał lub ich części,

d) morskie wody wewnętrzne, wody przejściowe lub wody przybrzeżne;

Termin „zbiornik wód podziemnych” jest pojęciem również kilkakrotnie stosowanym w ustawie prawo wodne (art. 3 ust. 3 i 4, art. 115 ust. 2), jednakże bez legalnej definicji tego pojęcia.

Pomocniczo można odwołać się również do przepisów RDW. Polski ustawodawca dokonując implementacji dyrektywy pominął art. 2 zawierający katalog definicji (na marginesie warto wskazać, że ustawodawca unijny nie posługuje się terminami przyjętymi przez polskiego ustawodawcę). Dyrektywa zawiera następujące definicje:

pkt. 1) Wody powierzchniowe jako wody śródlądowe z wyjątkiem wód podziemnych, wody przejściowe i wody przybrzeżne, z wyjątkiem sytuacji, kiedy z uwagi na stan chemiczny zaliczyć można do nich również wody terytorialne.

pkt. 2) Wody podziemne jako wszystkie wody znajdujące się pod powierzchnią ziemi
w strefie saturacji oraz w bezpośredniej styczności z gruntem lub podglebiem.

pkt. 3) Wody śródlądowe jako wszystkie wody stojące lub płynące na powierzchni lądu
i wszelkie wody podziemne po stronie lądu od linii bazowej, od której odmierzana jest szerokość wód terytorialnych.

pkt. 10) Część wód powierzchniowych jako oddzielny i znaczący element wód powierzchniowych, taki jak: jezioro, zbiornik, strumień, rzeka lub kanał, część strumienia, rzeki lub kanału, wody przejściowe lub pas wód przybrzeżnych.

Biorąc pod uwagę powyższe definicje wody podziemne należy niewątpliwie zaklasyfikować jako wody śródlądowe, zbiornik jest natomiast rozumiany raczej jako formą/rodzajem/częścią/elementem wód powierzchniowych, co nie wyklucza jeszcze przyjęcia, że może on odnosić się również do wód podziemnych.

Za odmienną wykładnią przemawia brzmienie art. 98 p.o.ś. Na wstępie należy stwierdzić, że w tym akcie prawnym ustawodawca wyróżnia wody śródlądowe powierzchniowe oraz wody podziemne. W art. 98 ust.2 p.o.ś., odnoszącym się wyraźnie do wód podziemnych, wskazano, że „Do celów, o których mowa w ust. 1 (1) zmniejszaniu ryzyka zanieczyszczenia tych wód poprzez ograniczenie oddziaływania na obszary ich zasilania; 2)   utrzymywaniu równowagi zasobów tych wód) tworzy się w szczególności, na zasadach określonych ustawą – Prawo wodne, obszary ochronne zbiorników wód śródlądowych.” Jednoznaczne odesłanie zawarte w art. 98 ust. 2 p.o.ś. oraz wzgląd na wykładnię systemową skłania do przyjęcia, że obszary ochronne zbiorników wód śródlądowych mogą być ustanowione zarówno dla zbiorników wód powierzchniowych jak
i dla zbiorników wód podziemnych[16].

Ważnym aspektem mającym znaczenie z punktu widzenia ochrony wód jest okoliczność, że działalność w strefach i obszarach ochronnych jest zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko z dnia 9 listopada 2010 r. przedsięwzięciem mogącym potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko. Zgodnie z § 3 ust. 1 pkt. 43 zaliczono do nich poszukiwanie lub rozpoznawanie złóż kopalin:

c) wykonywane metodą otworów wiertniczych o głębokości większej niż 1000m:

– w strefach ochrony ujęć wody,

– na obszarach ochronnych zbiorników wód śródlądowych,

– na obszarach objętych formami ochrony przyrody, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1–3 i 5 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, lub w otulinach form ochrony przyrody, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1–3 tej ustawy,

d) wykonywane metodą otworów wiertniczych o głębokości większej niż 5000m na obszarach niewymienionych w lit. c.

Powołany przepis przewiduje więc dwa progi dotyczące poszukiwania
lub rozpoznawania złóż kopalin wykonywanych metodą odwiertów wiertniczych (a więc metodą stosowaną w przypadku gazu łupkowego) – pierwszy o głębokości większej niż 1000 m oraz drugi o głębokości większej niż 5000 m. Odwierty należące do pierwszej grupy dotyczą tzw. stref wrażliwych, do których ustawodawca zaliczył: strefy ochrony ujęć wody, obszary ochronnych zbiorników wód śródlądowych oraz obszary objęte formami ochrony przyrody, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1–3 i 5 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, lub w otulinach form ochrony przyrody, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1–3 tej ustawy. W razie więc wyznaczenia obszarów i stref ochronnych przedsięwzięcia polegające na odwiertach płytszych niż 5000 m (nie płytszych niż 1000 m) podlegałyby ocenie oddziaływania na środowisko, jeżeli właściwy organ uznał był konieczność przeprowadzenia oceny (fakultatywna ocena). W przeciwnym razie ocenę oddziaływania na środowisko i to jedynie fakultatywną można by przeprowadzić dopiero dla odwiertów głębszych niż 5000 m.

Co jednak najistotniejsze z dostępnych powszechnie informacji wynika, że jak dotychczas właściwe organy (dyrektorzy regionalnych zarządów gospodarki wodnej) nie wydały odpowiednich rozporządzeń a tym samym nie ustanowiły żadnych stref ani obszarów ochronnych zbiorników wód śródlądowych, w tym podziemnych. Wprawdzie więc polski ustawodawca wprowadził zgodnie z RDW strefy i obszary ochronne a także przewidział dla tych obszarów „wrażliwych” obowiązek przeprowadzenia fakultatywnej oceny oddziaływania na środowisko przy odwiertach głębszych niż 1000 m, lecz faktycznie właściwe organy nie ustanowiły żadnych takich stref i obszarów, co stawia pod dużym znakiem zapytania bezpieczeństwo wód przeznaczonych do spożycia przez ludzi.

4. Planowanie w gospodarowaniu wodami

 Planowanie w gospodarowaniu wodami obejmuje m.in. następujące dokumenty planistyczne – program wodno-środowiskowy kraju, z uwzględnieniem podziału na obszary dorzeczy oraz plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza (art. 113 ust. 1 pkt 1 i 1a p.w.). Program wodno-środowiskowy kraju określa podstawowe i uzupełniające działania zmierzające do poprawy lub utrzymania dobrego stanu wód w poszczególnych obszarach dorzeczy. Działania podstawowe są ukierunkowane na spełnienie minimalnych wymogów (wdrożenie przepisów dotyczących ochrony wód, wprowadzenie zasady zwrotu kosztów usług wodnych), podczas gdy działania uzupełniające są skierowane zwłaszcza na osiągnięcie celów środowiskowych (np. środki prawne, administracyjne i ekonomiczne służące wdrożeniu przyjętych działań). Program wodno-środowiskowy kraju opracowuje Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej w uzgodnieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki wodnej oraz ministrem właściwym do spraw ochrony środowiska i podlega aktualizacji co 6 lat. Przepisy prawa wodnego nie wskazują formy w jakiej akt ten powinien być wydany. Niewątpliwie nie jest to akt powszechnie obowiązujący. Nie istnieje też wymaganie, aby inne plany gospodarowania wodami były z nim zgodne. Podobnie prawo wodne nie formułuje wymogu zgodności udzielanych pozwoleń wodnoprawnych
z programem wodno-środowiskowym kraju. Jest to w istocie urzędowy spis różnych przedsięwzięć, strategii i programów mających służyć realizacji celów środowiskowych. Jak wskazuje J. Rotko w prawie niemieckim programy wodno-środowiskowe przygotowywane są przez wyższe organy wodne i po opublikowaniu są wiążące w stosunku do wszystkich planów i działań podejmowanych przez publiczne organy planistyczne[17]. Takie rozwiązanie należy uznać za zdecydowanie bardziej trafne i zapewniające większą spójność planistyczną, jeżeli chodzi o gospodarowanie wodami, a tym samym jednocześnie gwarantujące większą ochronę wód. Na marginesie warto zaznaczyć, że zarówno pochodzący z 2010 roku program wodno-środowiskowy kraju[18] jak i omawiany niżej plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Wisły zawierają wadliwą wykładnie RDW w zakresie terminów osiągania celów środowiskowych. Oba dokumenty wskazując na rok 2015, pomijając fakt, że ta data dotyczy tylko części celów ujętych w dyrektywie wodnej (art. 4 ust. 1 lit. a tiret drugi i trzeci, lit. b tiret drugi oraz lit. c), zaś pozostałe wymagania, zwłaszcza zakaz pogarszania stanu wód, obowiązują od dnie wejścia RDW w życie[19].

Kolejnym dokumentem jest plan gospodarowania wodami na obszarze dorzecza, który zgodnie z art. 114 ust. 1 zawiera m.in.:

1) ogólny opis cech charakterystycznych obszaru dorzecza, obejmujący w szczególności:

a) wykaz jednolitych części wód powierzchniowych, wraz z podaniem ich typów i ustalonych warunków referencyjnych,

b) wykaz jednolitych części wód podziemnych;

2) podsumowanie identyfikacji znaczących oddziaływań antropogenicznych i oceny ich wpływu na stan wód powierzchniowych i podziemnych;

3) wykazy obszarów chronionych,

4) mapę sieci monitoringu, wraz z prezentacją programów monitoringowych;

5) ustalenie celów środowiskowych dla jednolitych części wód i obszarów chronionych;

6) podsumowanie wyników analizy ekonomicznej związanej z korzystaniem z wód;

7) podsumowanie działań zawartych w programie wodno-środowiskowym kraju,
z uwzględnieniem sposobów osiągania ustanawianych celów środowiskowych;

8) wykaz innych szczegółowych programów i planów gospodarowania dla obszaru dorzecza dotyczących zlewni, sektorów gospodarki, problemów lub typów wód, wraz z omówieniem zawartości tych programów i planów.

Aktualizacji planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza dokonuje się co
6 lat. Plan gospodarowania wodami przyjmuje Rada Ministrów w formie rozporządzenia, kierując się koniecznością zapewnienia osiągnięcia celów środowiskowych
oraz powszechnym charakterem tego planu. Aktualne plany gospodarowania wodami, które w myśl RDW powinny być uchwalone do końca 2009 r., przyjęto w Polsce dopiero w dniu
22 lutego 2011 r., przy czym w chwili ich wydawania forma rozporządzenia nie była w przepisach wskazana. Dlatego ich charakter prawny budzi znaczne wątpliwości. Zostały one opublikowane w Monitorze Polskim i zawierają adnotację o ich zatwierdzeniu na posiedzeniu Rady Ministrów. Brakuje jednak wskazania formy aktu prawnego a w samej treści podstawy prawnej wydania, jak również charakterystycznego dla aktów prawnych układu w postaci jednostek redakcyjnych. Za ich normatywnym charakter mogą jednak przemawiać przepisy prawa wodnego. Plany zostały bowiem wskazane jako przesłanka wydania pozwolenia wodnoprawnego, jako że nie może ono naruszać ustaleń planu gospodarowania wodami na obszarze dorzecza (art. 125 pkt. 1 p.w., z wyjątkiem wskazanym w art. 38j p.w.), a ponadto należy odmówić wydania pozwolenia wodnoprawnego jeżeli projektowany sposób korzystania z wody narusza ustalenia planu (art. 126 pkt. 1 p.w.)[20]. Co więcej na wiążący charakter planu wskazał NSA w wyroku z dnia 25 maja 2006 r. (sygn. akt II GSK 43/06). Istotne znacznie ma też okoliczność, iż ustalenia programu wodno-środowiskowy kraju oraz planów gospodarowania wodami na obszarze dorzecza należy uwzględnić w koncepcji przestrzennego zagospodarowania kraju, strategii rozwoju województwa, planach zagospodarowania przestrzennego województwa, studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego(art. 118 p.w.).

Przykładowo w planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Wisły opisano cele środowiskowe oraz odstępstwa od osiągania tych celów,  i to w dwóch miejscach tego planu. Po pierwsze w pkt 8 „Cele środowiskowe oraz odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych” a następnie w załączniku nr 2 („Charakterystyka jednolitych części wód”).  Uzasadniając odstępstwa Rada Ministrów powołała się na art. 4 RDW stwierdzając, że dopuszcza ona inwestycje wpływające na stan wód, powodujące zmiany
w charakterystykach fizycznych jednolitych części wód, jeżeli cele, którym służą, stanowią nadrzędny interes społeczny i/lub korzyści dla środowiska naturalnego i dla społeczeństwa. Następnie zaś wyliczono główne inwestycje tego typu zidentyfikowane na obszarze dorzecza Wisły.

Jednakże zgodnie z art. 4 ust. 7 RDW państwa Członkowskie nie naruszają niniejszej dyrektywy, gdy:

–  nieosiągnięcie dobrego stanu wód podziemnych, dobrego stanu ekologicznego
lub, gdzie stosowanie dobrego potencjału ekologicznego lub zapobieganie pogarszaniu się stanu części wód powierzchniowych czy podziemnych jest wynikiem nowych zmian
w charakterystyce fizycznej części wód powierzchniowych lub zmian poziomu części wód podziemnych,

– niezapobieganie pogorszeniu się ze stanu bardzo dobrego do dobrego danej części wód powierzchniowych jest wynikiem nowych zrównoważonych form działalności gospodarczej człowieka

i jednocześnie spełnione są wszystkie następujące warunki:

a) zostały podjęte wszystkie praktyczne kroki, aby ograniczyć niekorzystny wpływ na stan części wód;

b) przyczyny tych modyfikacji lub zmian są szczegółowo określone i wyjaśnione
w planie gospodarowania wodami w dorzeczu

c) przyczyny tych modyfikacji lub zmian stanowią nadrzędny interes społeczny i/lub korzyści dla środowiska i dla społeczeństwa płynące z osiągnięcia celów wymienionych w ust. 1, są przeważone przez wpływ korzyści wynikających z nowych modyfikacji czy zmian na ludzkie zdrowie, utrzymanie ludzkiego bezpieczeństwa lub zrównoważony rozwój; oraz

d) korzystne cele, którym służą te modyfikacje lub zmiany części wód, nie mogą, z przyczyn możliwości technicznych czy nieproporcjonalnych kosztów być osiągnięte innymi środkami, stanowiącymi znacznie korzystniejszą opcję środowiskową.

Z powyższego jednoznacznie wynika, że ustawodawca zapomniał o uzasadnieniu derogacji, które w świetle RDW są niezbędne a ponadto powinny być oparte na obiektywnych i rzetelnych ustaleniach. Stanowi to ewidentne naruszenie przepisów dyrektywy.

5. Zwolnienie z opłat za wodę

Stosownie do art. 9  ust. 1 RDW Państwa Członkowskie uwzględniają zasadę zwrotu kosztów usług wodnych, włączając koszty ekologiczne i materiałowe, uwzględniając analizę ekonomiczną wykonaną zgodnie z załącznikiem III oraz w szczególności zgodnie z zasadą „zanieczyszczający płaci”.

Do końca 2010 r. Państwa Członkowskie zapewnią, że:

— polityki opłat za wodę przewidują odpowiednie działania zachęcające użytkowników do wykorzystywania zasobów wodnych efektywnie oraz przyczyniają się do osiągnięcia celów środowiskowych niniejszej dyrektywy,

— odpowiedni jest wkład różnych użytkowników wody, podzielonych przynajmniej na przemysł, gospodarstwa domowe i rolnictwo, do zwrotu kosztów usług wodnych, opartych na analizie ekonomicznej wykonanej zgodnie z załącznikiem III i przy uwzględnieniu zasady „zanieczyszczający płaci”.

Pojęcie „usług wodnych”, o którym mowa w przywołanym przepisie zdefiniowano w art. 2 pkt 38 RDW w następujący sposób: usługi wodne oznaczają wszystkie usługi, które gospodarstwom domowym, instytucjom publicznym lub każdej działalności gospodarczej umożliwiają:

a) pobór, piętrzenie, magazynowanie, uzdatnianie i dystrybucję wód powierzchniowych lub podziemnych,

b) odbieranie i oczyszczanie ścieków, które następnie odprowadzane są do wód powierzchniowych.

Zagadnieniem budzącym liczne kontrowersje jest czy pojęcie usług wodnych obejmuje jedynie klasyczne świadczenia przedsiębiorstw wodno-kanalizacyjnych czy również inne działania takie jak wytwarzanie energii, piętrzenie wód na potrzeby żeglugi ewentualnie inne przedsięwzięcia. Wydaje się jednak, że bardziej uzasadnione jest stanowisko przyjmujące wąskie rozumienie pojęcia „usługi wodne” a wymienione ostatnio podmioty korzystające z wód mieszczą się w pojęciu różnych użytkowników wody, którzy winni ponosić odpowiedni wkład w zwrot kosztów tych usług. Tacy użytkownicy choć bezpośrednio nie korzystają z usług wodno-kanalizacyjnych to zwiększają koszty ich świadczenia w związku ze zużywaniem wody. W celu wyznaczenia kręgu korzystających z wód zobowiązanych do wkładu w pokrywanie kosztów należy się odwołać do pojęcia korzystania z wód, przez które RDW rozumie usługi wodne wraz z jakąkolwiek inną działalnością określoną na mocy art. 5 i załącznika II, mającą znaczny wpływ na stan wód. Za znaczący wpływ na stan wód należałoby uznać taki, który zagraża osiągnięciu celów RDW, w tym w szczególności celów środowiskowych i społecznych.Jeżeli więc korzystający nie wpływa w sposób istotny na stan wód nie będzie objęty obowiązek stosownych opłat[21].

Z kolei w ust. 2 art. 9 RDW mowa jest o zamieszczaniu w planach gospodarowania wodami w dorzeczach sprawozdania o działaniach zmierzających do realizacji opisanych powyżej zadań oraz o wkładzie każdego z różnych użytkowników w zwrot kosztów usług wodnych.

Dyrektywa przewiduje jednak wyjątki, mianowicie Państwa Członkowskie nie naruszają niniejszej dyrektywy, jeśli zdecydują się, zgodnie z ustalonymi praktykami, nie stosować przepisów art. 9 ust. 1 zdanie drugie, i do tego celu stosownych przepisów ust. 2, dla danego korzystania z wody, gdzie to nie naraża zamiarów i osiągnięcia celów niniejszej dyrektywy. Niestosowania w pełni celu określonego w art. 9 ust. 1 wymaga jednak uzasadnienia zamieszczonego we wspomnianym wyżej sprawozdaniu będącym częścią planu gospodarowania wodami w dorzeczach.

Omówione przepisy RDW statuują jedną z podstawowych zasad omawianego aktu prawnego, mianowicie zasadę odpłatności za korzystanie z wody.

Zasada ta została implementowana do prawa polskiego w art. 1 ust. 5 prawa wodnego, gdzie stwierdza się, że gospodarowanie wodami jest oparte na zasadzie zwrotu kosztów usług wodnych, uwzględniających koszty środowiskowe i koszty zasobowe. Definicję usług wodnych zawarto w art. 113b ust. 7 p.w., w myśl którego, usługi wodne oznaczają działalność umożliwiającą gospodarstwom domowym, instytucjom publicznym i podmiotom gospodarczym zaspokojenie ich potrzeb wodnych, w szczególności przez:

1) utrzymywanie i kształtowanie zasobów wodnych, przede wszystkim przez piętrzenie, pobór, magazynowanie, uzdatnianie i dystrybucję wody;

2)   odbieranie, oczyszczanie i odprowadzanie ścieków.

W programie wodno-środowiskowym kraju wskazuje się działania służące wdrożeniu zasady zwrotu kosztów usług wodnych, uwzględniającej wkład wniesiony przez użytkowników wód oraz koszty środowiskowe i koszty zasobowe (art. 113b ust. 2 pkt. 2 p.w.) i na jego potrzeby sporządza się analizy ekonomiczne związane z korzystaniem z wód, z uwzględnieniem zasady zwrotu kosztów usług wodnych oraz długoterminowych prognoz dotyczących możliwości zaspokojenia potrzeb w zakresie korzystania z zasobów wodnych na obszarze dorzecza (art. 113b ust. 6 p.w.).

Pomimo wprowadzenia generalnej zasady odpłatności za usługi wodne brakuje w przepisach prawa wodnego odesłania w tym zakresie do ustawy Prawo ochrony środowiska, która reguluje opłaty za korzystanie ze środowiska, w tym za pobieraną wodę oraz do ustawy zaopatrzeniowej regulującej odpłatność za usługi wodno-kanalizacyjne. Jak się wydaje istotniejsze z punktu widzenia działalności poszukiwawczej i wydobywczej w zakresie gazu łupkowego będzie korzystanie z wód z pominięciem sieci wodno-kanalizacyjnej, choć również takiego wykluczyć nie można. Najczęściej jednak będą to własne ujęcia wód, podziemnych lub ewentualnie powierzchniowych.

W art. 273 ust. 1 p.o.ś. został wprowadzony generalny obowiązek ponoszenia opłat za korzystanie ze środowiska. Rolą opłat jest pozyskanie środków finansowych mających umożliwić zrekompensowanie zmian, jakie zaszły w środowisku. Jak wskazuje K. Gruszecki[22]: „Nie wszystkie rodzaje korzystania ze środowiska stanowią źródło negatywnego oddziaływania na środowisko albo też zakres tego oddziaływania jest niewielki. Dlatego względy racjonalne przemawiają za tym, aby niektóre rodzaje korzystania ze środowiska zwolnić z obowiązku ponoszenia opłat. Właśnie takie rozwiązania zostały wprowadzone w art. 294 p.o.ś. w przypadku poboru wód.”

W myśl opisanego założenia w art. 294 p.o.ś. z opłat zwolniono pobór wody:

1) dokonywany na potrzeby przerzutów wody;

2) na potrzeby energetyki wodnej, pod warunkiem zwrotu takiej samej ilości wody, co najmniej nie gorszej jakości;

3) powierzchniowej na potrzeby związane z wytwarzaniem energii cieplnej lub elektrycznej w części odpowiadającej ilości tej wody odprowadzanej do odbiornika, pod warunkiem że pobór ten oraz odprowadzanie wód chłodniczych i wód pochodzących z obiegów chłodzących są zgodne z pozwoleniem;

4) na potrzeby funkcjonowania pomp cieplnych oraz geotermii, wykorzystujących energię wody podziemnej, pod warunkiem zwrotu do wód podziemnych takiej samej ilości wody co najmniej nie gorszej jakości;

4a)  na potrzeby wykonywania odwiertów lub otworów strzałowych do badań sejsmicznych przy użyciu płuczki wodnej;

5)   na potrzeby chowu lub hodowli ryb oraz innych organizmów wodnych, pod warunkiem że pobór ten oraz odprowadzenie wykorzystanej wody jest zgodne z pozwoleniem;

5a) na potrzeby nawadniania gruntów rodzinnych ogrodów działkowych;

6) na potrzeby nawadniania wodami powierzchniowymi użytków rolnych i gruntów leśnych;

7) pochodzącej z odwodnienia gruntów, obiektów lub wykopów budowlanych i zakładów górniczych.

Uwzględniając okoliczność, że pobór wody został poddany reżimowi ustawy – Prawo wodne, należy przyjąć, że interpretacja tych wyjątków jest ściśle związana z postanowieniami właśnie tego aktu normatywnego. Nie powinno jednak budzić wątpliwości, że w treści art. 294 p.o.ś. ustawodawca zawarł zamknięty katalog dopuszczający zwolnienia od obowiązku ponoszenia opłat za pobór wody. A zatem interpretacja rozszerzająca, prowadząca do wskazywania innych przypadków zwolnień z opłat z tytułu poboru wody, jest nieuprawniona[23].

Biorąc pod uwagę zarówno postanowienia RDW w zakresie w jakim do korzystających z wód zobowiązanych do wkładu w ponoszenie kosztów usług wodnych zalicza się podmioty, których korzystanie wywiera znaczący wpływ na stan wód, jak również powołane wyżej wypowiedzi przedstawicieli doktryny odnoszące wyłączania od opłat jedynie za korzystanie nie wpływające (lub wpływające nieistotnie) negatywnie na środowisko, zupełnie niezrozumiałych i sprzecznym z celami RDW jest zwolnienie od opłat za wodę wykorzystywaną do wykonywania odwiertów lub otworów strzałowych do badań sejsmicznych przy użyciu płuczki wodnej. Ogromne ilości wody[24] zużywane podczas intensywnego szczelinowania hydraulicznego nijak nie można zakwalifikować jako nie mające znaczącego wpływu na stan wód (ich ilość i dobry stan wód) ani też jako nie oddziaływujące negatywnie na ten element środowiska.

Warto też dodać, iż we wspominanym wyżej planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Wisły wprawdzie wskazano na wyjątki od stosowania zasady odpłatności za usługi wodne (przykładowo rolnictwa i leśnictwa), na które wprawdzie RDW zezwala w art. 9 ust. 4, jednakże nie zamieszczono wymaganego przez dyrektywę uzasadnienia dla ich stosowania.

6. Zrzuty substancji do wód podziemnych w świetle RDW i istniejące zagrożenia

Stosownie do art. 11 ust. 3 lit. j) RDW – in genere, bezpośrednie zrzuty (czyli zrzuty zanieczyszczeń do wód podziemnych bez przesączenia przez glebę lub podglebie – art. 2 ust. 32 dyrektywy wodnej) do wód podziemnych są zakazane. Zgodnie z jednym ze wskazanych szczegółowo wyjątków, Państwa Członkowskie mogą jednak, określając warunki, zezwolić na: wprowadzanie wód zawierających substancje pochodzące z poszukiwania i wydobycia węglowodorów lub z górnictwa, oraz wprowadzanie wód do celów technicznych do formacji geologicznych, z których wydobywane są węglowodory lub inne substancje lub do formacji geologicznych, które z naturalnych przyczyn są trwale nieprzydatne do innych celów – pod warunkiem że zrzuty nie przeszkadzają osiągnięciu celów środowiskowych, ustalonych dla danej części wód podziemnych. Wprowadzanie takie nie zawiera substancji innych niż pochodzące z przytoczonych środków.

Jak zauważono w piśmiennictwie: „wydaje się, że ustanowiony przez WFD (dyrektywę wodną – przyp. red.) zakaz omawianych zrzutów, sprowadza się do obowiązku odpowiedniego wykonania i zabezpieczenia odwiertów tak, aby uniemożliwić przedostanie się substancji zanieczyszczających bezpośrednio do warstw wodonośnych. Państwa członkowskie powinny zatem stosownie uregulować m. in. kwestię cementowania rur stosowanych w odwiercie[25]”.

W polskim prawodawstwie, zagadnienie cementowania rur odwiertowych reguluje rozporządzenie Ministra Gospodarki w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących prowadzenie ruchu zakładów górniczych wydobywających kopaliny otworami wiertniczymi
z dnia 25 kwietnia 2014 r. Stosownie do § 39 ust. 1 pkt 6) rozporządzenia, dokumentację dotyczącą wykonywania otworu wiertniczego stanowią w szczególności: projekty techniczne i protokoły przeprowadzonych rurowań i uszczelnień, w tym cementowań kolumn rur okładzinowych oraz prób szczelności rur. Natomiast, zgodnie z § 50 wspomnianego aktu wykonawczego do ustawy – prace związane z rozpoznaniem geologicznym, w szczególności dowiercanie, opróbowanie, rdzeniowanie, cementowanie rur, oraz prace geofizyczne, badania hydrogeologiczne wykonuje się pod bezpośrednim nadzorem osób dozoru ruchu zakładu oraz służby geologicznej tego zakładu. Rurowanie
i uszczelnianie rur okładzinowych w otworach wiertniczych wykonuje się na podstawie projektu zatwierdzonego przez kierownika ruchu zakładu. Podczas wykonywania wiercenia
w celu poszukiwania, rozpoznawania złóż gazu ziemnego lub wydobywania gazu ziemnego projekt ten sporządza się na podstawie instrukcji rurowania i cementowania rur, zatwierdzonej przez kierownika ruchu zakładu (§ 60 ust. 1 i 2 rozporządzenia). Zapuszczanie i cementowanie kolumn rur okładzinowych w otworach wiertniczych, z przewierconym poziomem, z którego może nastąpić przypływ płynu złożowego, wykonuje się przy wyposażeniu wylotu otworu wiertniczego w głowicę przeciwerupcyjną dostosowaną do średnicy zapuszczanych rur okładzinowych (§ 64 ust. 3 rozporządzenia). Nadto, na podstawie § 67 rozporządzenia – instalację cementacyjną sprawdza się przed cementowaniem, stosując próbę ciśnieniową przy ciśnieniu nie mniejszym od spodziewanego ciśnienia podczas samego wiercenia. Odmiennym zagadnieniem pozostaje prawidłowe wykonanie przedmiotowych cementowań – zapobiegającego przedostawaniu się zanieczyszczeń do wód podziemnych. Nie można pominąć, iż przekazanie otworu wiertniczego do eksploatacji wymaga sporządzenia protokołu, który w szczególności zawiera: projekty i protokoły cementowań oraz badań skuteczności zacementowania kolumn rur okładzinowych, prac wykonanych w otworze wiertniczym przeznaczonym do eksploatacji, a także wyniki przeprowadzanych badań mających wpływ na przyszłe wydobycie danym otworem wiertniczym przeznaczonym do eksploatacji (§ 296 pkt 2) rozporządzenia).

Jak zaznaczono, we wspominanej już uprzednio ekspertyzie Dyrekcji Generalnej
ds. Polityki Wewnętrznej Unii Europejskiej (Departament Tematyczny A: Polityka Gospodarcza i Naukowa), pt. „Wpływ wydobycia gazu łupkowego i ropy łupkowej na środowisko naturalne i zdrowie ludzi” – „szczelinowanie hydrauliczne może wpływać na mobilność naturalnie występujących substancji toksycznych obecnych w warstwach podpowierzchniowych, takich jak rtęć, ołów i arsen. Substancje te mogą znaleźć ujście do podziemnego źródła wody pitnej, jeżeli szczeliny rozciągają się poza docelową formację lub jeżeli osłona bądź cementowanie odwiertu nie wytrzymają ciśnień wytwarzanych podczas szczelinowania hydraulicznego. Inne substancje toksyczne mogą powstawać wskutek złożonych reakcji biogeochemicznych z dodatkami chemicznymi używanymi w płynie szczelinującym [EPA, 2011][26]”. Stąd, elementarnym zagadnieniem, związanym z gwarancją ochrony wód podziemnych jest – zapewnienie prawidłowego cementowania otworów wydobywczych – tak, aby zapobiec emisji zanieczyszczeń do warstw hydrogeologicznych. Jak zaznaczył S. Nagy (ekspert w dziedzinie wiertnictwa, nafty i gazu, Akademia Górniczo – Hutnicza im. S. Staszica w Krakowie), odnosząc się do kwestii oddalenia złoża łupkowego od warstwy wodonośnej: „Oprócz (…) warunków geologicznych oczywiście potrzebne jest perfekcyjne wykonanie otworu, przede wszystkim związane z bardzo dobrej jakości cementowaniem kolumn i profesjonalnie wykonanym zabiegiem odcięcia dodatkowymi kolumnami warstw wodonośnych leżących wyżej, do których istnieje tylko potencjalna możliwość migracji gazu, w przypadku jakichkolwiek znacznych komplikacji wiertniczych. (…) Bardzo niebezpiecznym precedensem pokazanym przez agencję ochrony środowiska[27] jest zjawisko prawdopodobnego zanieczyszczenia chemikaliami warstwy wód wodonośnych poprzez migrację, uszkodzonym płaszczem cementowym, z otworu dość płytko udostępniającego łupki gazonośne, do warstw wodonośnych leżących wyżej. W otworach tych dodatkowo, oprócz bardzo złego cementowania, niewłaściwie przeprowadzono jego projekt. To znaczy konstrukcja tego otworu nie zapewniała właściwej izolacji wód gruntowych i wód podziemnych[28]”.

Trzeba zaznaczyć, iż w polskim prawodawstwie brak jest (poza wskazanymi
w rozporządzeniu) szczegółowych regulacji normatywnych, związanych z zagadnieniem cementowania rur stosowanych w odwiercie. Należy wyrazić uzasadnioną wątpliwość, w zakresie spełnienia wymogów zupełności i kompletności unormowań obejmujących ten problem. Przecież, przytoczone wyżej przepisy rozporządzenia określają jedynie kwestię: dokumentacji technicznej cementowań, nadzoru przy wykonywaniu prac geologicznych oraz wykonywania prób ciśnieniowych i ogólnej charakterystyki narzędzi wykorzystywanych przy prowadzeniu tych prac. Natomiast, próżno szukać w aktach prawa powszechnie obowiązującego regulacji merytorycznych w zakresie m.in. – szczegółowej jakości i przebiegu procesu technologicznego realizowanych cementowań odwiertu, minimalnej głębokości do jakiej wykonywanie tych prac jest konieczne, ze względu na ochronę wód podziemnych.

7. Rozproszenie kompetencji organów administracji publicznej w przedmiocie stosowania unormowań prawa wodnego, za pomocą których implementowano zasadniczą część regulacji RDW

W opracowaniach, dotyczących implementacji RDW w polskim porządku prawnym –  dostrzega się procesdezintegracji systemu zarządzania gospodarką wodną skutkujący brakiem możliwości realizowania w tej dziedzinie – zasady rozwoju zrównoważonego.

Przepisy art. 11 p.w. przydzielają wykonywanie praw właścicielskich, dotyczących wód:

1) ministrowi właściwemu do spraw. gospodarki morskiej,

2) Prezesowi Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej;

3) dyrektorom parków narodowych;

4) marszałkom województw.

Jednocześnie, art. 4 p.w. wymienia pięć organów właściwych w sprawach gospodarowania wodami, tj.: ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej, Prezesa Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej, dyrektora regionalnego zarządu gospodarki wodnej, wojewodę oraz organy jednostek samorządu terytorialnego.

Ustawa dokładnie formułuje zakresy działania poszczególnych organów administracji publicznej, jednak w praktyce niezgodność granic obszarowej kompetencji stanowi źródło sporów kompetencyjnych i uniemożliwia efektywne zarządzanie wodami. Zwraca się przy tym uwagę – w publikacjach odnoszących się do prawa wodnego – na rozproszenie uprawnień koniecznych do skutecznego zarządzania hydrologią kraju:

1) władztwem administracyjnym dysponują starostowie i wojewodowie (wydają pozwolenia wodno-prawne, pozwolenia na budowę, powołują obszary chronione);

2) środkami finansowymi na realizację polityki wodnej dysponuje budżet Państwa
oraz parabudżetowe fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej;

3) plany zagospodarowania przestrzennego tworzone są przez administrację rządową
i samorządową (a jedynie miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego w gminach stanowią akty prawa miejscowego – prawo powszechnie obowiązujące). Wszystkie wymienione działania odbywają się w granicach administracyjnych nie hydrograficznych, powodując zamęt ustrojowy i rozproszenie kompetencji organów administracji publicznej[29].

Dnia 12 lipca 2014 r. weszła w życie nowelizacja p.w. – na mocy ustawy z dnia
30 maja 2014 r. o zmianie ustawy prawo wodne oraz zmianie niektórych innych ustaw
(Dz. U. 2014 poz. 850). Wspomniana ustawa nowelizująca, dokonywała w zakresie swojej regulacji wdrożenia m.in. RDW. Zgodnie z art. 3 ust. 4 RDW – Państwa Członkowskie zapewniają, że wymagania niniejszej dyrektywy ukierunkowane na osiągnięcie celów środowiskowych, w szczególności wszystkie programy działań, są koordynowane w całym obszarze dorzecza. W przypadku międzynarodowego obszaru dorzecza, zainteresowane Państwa Członkowskie wspólnie zapewniają taką koordynację i mogą, w tym celu, wykorzystać istniejące struktury wynikające z umów międzynarodowych. Jak zauważono  w literaturze transpozycja RDW w Polsce wykazała pewne niedostatki, związane
z zaniechaniem przypisania konkretnemu organowi krajowemu zadań koordynacyjnych (wewnętrznych jak i międzynarodowych), przewidzianych w przytoczonym przepisie dyrektywy[30]. Nie można w tym miejscu pominąć ekspertyz prawnych przedstawionych w toku postępowania legislacyjnego, którego przedmiotem była ustawa nowelizującą p.w. – ujmowana jako instrument implementacji RDW. Jak zauważył B. Rakoczy:

1)    w projekcie brak było realizacji postulatu zintegrowanego zarządzania zasobami wodnymi;

2)    realizacja zintegrowanej gospodarki wodnej jest niemożliwa ze względu na rozmycie kompetencji organów administracji publicznej – np. tylko jeden z podmiotów, którym przysługują prawa właścicielskie w stosunku do wód publicznych działa w granicach hydrograficznych (Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej) – pozostałe działają jedynie w granicach administracyjnych[31];

3)    w projekcie brak było elementu warunkującego możliwość realizacji celów dyrektywy, tj.  bezspornej i konkretnej odpowiedzialności za realizację celów RDW; kompetencje organów zajmujących się gospodarką wodna są rozmyte i de facto żaden organ nie odpowiada w Polsce za stan wód i związanych z wodami ekosystemów[32].

Dodatkowo, jak stwierdził J. Iwanicki: „Projekt nowelizacji ustawy w najmniejszym stopniu nie likwiduje rozmycia kompetencji pomiędzy decydentów. Na przykład: ten kto decyduje o rozdziale zasobów (Starosta, Marszałek województwa), nie zna wielkości zasobów do podziału, a ten, który ma największą wiedzę o zasobach wodnych
i o naruszeniach prawa przez użytkowników (RZGW i WZM i UW) nie ma instrumentów, które pozwalałyby skutecznie reagować na to naruszenie. Efektem tego jest wydawanie pozwoleń wodnoprawnych, na podstawie których użytkownicy mają prawo pobierać ilości wody wielokrotnie przewyższające zasoby rzek (np. w RZGW Kraków)[33]”.

Biorąc powyższe pod uwagę, należy stwierdzić, iż w przedmiocie stosowania unormowań prawa wodnego, za pomocą których implementowano zasadniczą część regulacji RDW – występuje rozproszenie kompetencji organów administracji publicznej
i „chaos ustrojowy”, co utrudnia realizację – wyznaczanych normatywnie – celów polityki wodnej. Nadto, brak ustanowienia (wyznaczenia) organu koordynującego wykonywanie nakreślonych zadań – powoduje uzasadnione wątpliwości w zakresie pełnej transpozycji dyrektywy w polskim porządku prawnym (ze względu na wskazanie wyrażone w art. 3 ust. 4 RDW).

Wnioski

Rekapitulując podjęte rozważania – w zakresie oceny prawnej wybranych unormowań prawa polskiego pod kątem prawidłowości implementacji dyrektywy 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej, w świetle ochrony wód podczas poszukiwania i rozpoznawania gazu łupkowego – należy stwierdzić, iż:

1)    zasadniczym, kompleksowo ujętym celem RDW jest poprawa jakości wód poprzez ustalenie szerokich ram dla ochrony wód (w tym podziemnych) – z tego względu implementacja dyrektywy winna być całościowa i wyczerpująca – tak, aby osiągnąć cel (rezultat) dyrektywy;

2)    jak wskazują ekspertyzy i raporty instytucji Unii Europejskiej, czerpiące z przykładów w Ameryce Północnej  – wpływ działalności polegającej na wydobyciu węglowodorów na środowisko naturalne (wody gruntowe i podziemne) może być znaczny, co prowadzi do potencjalnych zagrożeń związanych z zanieczyszczaniem warstw hydrologicznych przez substancje szkodliwe – stąd, regulacje normatywne
w zakresie ochrony wód winny w ustanawiać skuteczne instrumenty zapobiegające zanieczyszczeniom środowiska naturalnego, w tym zakresie;

3)    nie zostały ustanowione żadne obszary ochronne zbiorników wód śródlądowych przeznaczone dla ochrony zbiorników wód podziemnych, co z jednej strony uniemożliwia wprowadzenie na ich obszarach odpowiednich zakazów, nakazów i ograniczeń a z drugiej powoduje, że ocena oddziaływania na środowisko dla przedsięwzięć z zakresu poszukiwania i rozpoznawania gazu łupkowego (zlokalizowanych na obszarze zbiorników) nie będzie w ogóle przeprowadzana dla odwiertów do 5000 m.

4)    niejasny jest charakter prawny programu wodno-środowiskowego kraju a także aktualnych planów gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy, co więcej wprowadzono w tych ostatnich odstępstwa od osiągnięcia celów środowiskowych bez ich należytego uzasadnienia;

5)    podmioty korzystające z wody na potrzeby wykonywania odwiertów nie ponoszą opłat za korzystanie z wody, co pozostaje w sprzeczności z zasadą generalnej odpłatności za usługi wodne wyrażoną w RDW; zasadne byłoby więc przywrócenie obowiązku ponoszenia opłat za wodę;

6)    w polskim prawodawstwie brak jest szczegółowych regulacji normatywnych, związanych z zagadnieniem cementowania rur stosowanych w odwiercie, dotyczących m.in. szczegółowej jakości i przebiegu procesu technologicznego realizowanych cementowań odwiertu, czy minimalnej głębokości do jakiej wykonywanie tych prac jest konieczne, biorąc pod uwagę konieczność ochrony wód podziemnych; ze względu na doniosłość tego zagadnienia – uzasadnione byłoby stosowne wprowadzenie (choćby na poziomie aktów wykonawczych do ustawy) takich unormowań;

7)    ze względu na nieprawidłową implementację 3 ust. 4 RDW – poprzez brak ustanowienia organu koordynującego zintegrowane zarządzanie zasobami wodnymi  – uzasadnione byłoby uporządkowanie regulacji ustrojowych p.w., mające przeciwdziałać rozproszeniu kompetencji organów administracji publicznej w zakresie polityki hydrologicznej.

 


[1] C. Mik, Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii praktyki, t. I, Warszawa 2000, s. 499.

[2] J. Rotko, Ramowa dyrektywa wodna – analiza prawna, Poznań 2013, s. 125-126.

[3] Ibidem, s. 128.

[4] Zmiany polskiego prawa wodnego niezbędne dla pełnej transpozycji Ramowej Dyrektywy Wodnej – WWF, Klub Gaja, Polska Zielona Sieć, Warszawa, grudzień 2004, s. 12.

http://awsassets.wwfpl.panda.org/downloads/prawo_wodne_rdw_wwf_kg_pzs.pdf

[5] P. Pawlaczyk, Perspektywy osiągnięcia celów ramowej dyrektywy wodnej w Polsce, Przegląd Prawniczy XXIII, 2/2012, s. 53.

[6] M. Maciejewski, T. Walczykiewicz, Dotychczasowe doświadczenia związane z wdrażaniem Ramowej Dyrektywy Wodnej w: Infrastruktura i ekologia terenów wiejskich, nr 4/1/2006, Komisja Technicznej Infrastruktury Wsi, Polska Akademia Nauk, Oddział w Krakowie, s. 64-65.

[7] K. Szuma, J. Szuma, Wdrażanie ramowej dyrektywy wodnej w Polsce. Zagadnienia wybrane, 5. Jakościowa ochrona wód w dyrektywie 2000/60 w: B. Rakoczy (red.), Wybrane problemy prawa wodnego, Warszawa 2013,
s. 78-79.

[8] K. Przygoda, Ramy prawne, Ochrona wód, teza 240 w: (red.) M. Stoczkiewicz, Gaz łupkowy w Polsce. Aspekty prawno-środowiskowe, Raport ClientEarth, Warszawa 2014, s. 44.

[9] S. Lechtenbohmer, M. Altmann, S. Capito, Z. Matra, W. Weindorf, W. Zittel, Wpływ wydobycia gazu łupkowego
i ropy łupkowej na środowisko naturalne i zdrowie ludzi,
Bruksela 2011, s. 19.

http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/envi/dv/shalegas_pe464425_/shalegas_pe464425_pl.pdf

[10] Ibidem, s. 28.

[11] Ibidem, s. 30.

[12] Drugim celem społecznym RDW jest włączanie społeczeństwa w proces wdrażania ramowej dyrektywy wodnej.

[13] J. Rotko, Ramowa dyrektywa wodna – analiza prawna, Poznań 2013, s. 132-133.

[14] Celem środowiskowym:

1)  dla jednolitych części wód powierzchniowych jest ochrona, poprawa oraz przywracanie stanu jednolitych części wód powierzchniowych, tak aby osiągnąć dobry stan tych wód, a także zapobieganie pogorszeniu ich stanu (art. 38d p.w.)

2) dla jednolitych części wód podziemnych jest zapobieganie lub ograniczanie wprowadzania do nich zanieczyszczeń; zapobieganie pogorszeniu oraz poprawa ich stanu; ochrona i podejmowanie działań naprawczych, a także zapewnianie równowagi między poborem a zasilaniem tych wód, tak aby osiągnąć ich dobry stan. (art. 38e p.w.)

3) dla obszarów chronionych jest osiągnięcie norm i celów wskazanych w przepisach szczególnych, na podstawie których utworzono obszary przeznaczone do poboru wody w celu zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia, o ile nie zawierają innych postanowień w tym względzie (art. 38f p.w.).

[15] K. Wesołowska, Regulacje prawne w zakresie jakości wód przeznaczonych do spożycia w: B. Rakoczy (red.), K. Karpus, C. Kowalewski, J. Maciejewska, J. Szuma, K. Szuma, M. Tyburek, M. Walas, K. Wesołowska, Wybrane problemy prawa wodnego, Lex Omega.

[16] M. Górski, M. Pchałek, W. Radecki, J. Jerzmański, M. Bar, S. Urban, J. Jendrośka, Komentarz do ustawy Prawo Ochrony Środowiska, Lex Omega.

[17] J. Rotko, Ramowa dyrektywa wodna – analiza prawna, Poznań 2013, s. 221 i n.

[18] Dostępny na stronie Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej: http://www.kzgw.gov.pl/pl/Program-wodno-srodowiskowy-kraju.html

[19] J. Rotko, Ramowa dyrektywa wodna – analiza prawna, Poznań 2013, s. 234.

[20] J. Rotko, Ramowa dyrektywa wodna – analiza prawna, Poznań 2013, s. 237-239.

[21] J. Rotko, Ramowa dyrektywa wodna – analiza prawna, Poznań 2013, s. 144-146.

[22] K. Gruszecki, Prawo ochrony środowiska. Komentarz, Lex Omega, 2011.

[23] Z. Bukowski, K. E. Czech, K. Karpus, B. Rakoczy, Prawo ochrony środowiska. Komentarz, LexisNexis, 2013

[24] Ponad 15 000 m3 wody na jeden odwiert, przy czym zwykle jest ich kilka bądź kilkanaście

[25] K. Przygoda, Ramy prawne, Ochrona wód, teza 220 w: (red.) M. Stoczkiewicz, Gaz łupkowy w Polsce. Aspekty prawno-środowiskowe, Raport ClientEarth, Warszawa 2014, s. 42.

[26] S. Lechtenbohmer, M. Altmann, S. Capito, Z. Matra, W. Weindorf, W. Zittel, Wpływ wydobycia gazu łupkowego i ropy łupkowej na środowisko naturalne i zdrowie ludzi, Bruksela 2011, s. 19.

http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2009_2014/documents/envi/dv/shalegas_pe464425_/shalegas_pe464425_pl.pdf

[27] Instytucja w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (przyp. red.).

[28] Wywiad medialny G. Jasińskiego i M. Zielińskiego z S. Nagym oraz A. Zubrzyckim, Eksperci AGH: Skąd wziął się w Polsce gaz łupkowy i jak go wydobywać, opubl. 22 stycznia 2012 r.

http://www.rmf24.pl/ekonomia/news-eksperci-agh-skad-wzial-sie-w-polsce-gaz-lupkowy-i-jak-go-wy,nId,430405

[29] Zmiany polskiego prawa wodnego niezbędne dla pełnej transpozycji Ramowej Dyrektywy Wodnej – WWF, Klub Gaja, Polska Zielona Sieć, Warszawa, grudzień 2004, s. 9-10.

http://awsassets.wwfpl.panda.org/downloads/prawo_wodne_rdw_wwf_kg_pzs.pdf

[30] J. Rotko, Ramowa dyrektywa wodna – analiza prawna, Poznań 2013, s. 281.

[31] B. Rakoczy, Opinia o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 2106) w: Opinie na temat projektu (druk sejmowy nr 2106) oraz ustawy o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw (druk senacki nr 621), Kancelaria Senatu, Biuro Analiz i Dokumentacji, Warszawa 2014 , s. 14-15.

[32]  Ibidem, s. 19.

[33] J. Iwanicki, Uwagi do projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo wodne oraz niektórych innych ustaw ze szczególnym uwzględnieniem oceny implementacji prawa Unii Europejskiej w tym zakresie (druk sejmowy nr 2106) w: Opinie na temat projektu (druk sejmowy nr 2106) oraz ustawy o zmianie ustawy – Prawo wodne
oraz niektórych innych ustaw (druk senacki nr 621)
, Kancelaria Senatu, Biuro Analiz i Dokumentacji, Warszawa 2014, s. 25.

Wstecz
Ten wpis został opublikowany w kategorii Aktualności, Raporty. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *